Affogato, vanilyalı gelato ya da dondurmanın üzerine sıcak espresso dökülerek hazırlanan bir İtalyan tatlısıdır. Kahve ile tatlı arasında duran bu servis, sıcak ve soğuk, acı ve tatlı tatları aynı kapta bir araya getirir. Adını İtalyancada “boğulmuş” anlamına gelen sözcükten alır.
Affogato ne demek?
Affogato, İtalyanca affogare fiilinin geçmiş zaman ortacıdır ve “boğulmuş” ya da “üstü örtülmüş” anlamına gelir. Treccani sözlüğüne göre fiil, halk Latincesindeki *affocare biçiminden gelir; bu biçim de geç Latincedeki “boğmak, nefessiz bırakmak” anlamındaki offocare ile, dolayısıyla “boğaz” anlamına gelen fauces sözcüğüyle ilişkilidir. Dictionary.com da aynı kökeni verir ve Latince biçimin ob- öneki ile fauces sözcüğünün birleşmesinden oluştuğunu belirtir.
Ad, tatlının görünüşünü doğrudan anlatır: dondurma topu, üzerine dökülen kahvenin içinde adeta “boğulur”. İngilizcede kelimenin okunuşu Dictionary.com’da yaklaşık “a-fo-GA-to” olarak verilir; vurgu üçüncü hecededir.
“Affogato” sözcüğü İtalyan mutfağında başka nerede geçer?
Affogare fiili İtalyan mutfağında birkaç farklı anlamda kullanılır. Treccani’nin örneklerinden derlenen başlıca kullanımlar şunlardır:
- Gelato affogato: Kupada servis edilen ve üzerine likör, kahve ya da başka bir içecek gezdirilen dondurma. Kahveli affogato bu kullanımın en bilinen örneğidir.
- Uova affogate: Kabuğu soyularak kaynar suda ya da sosun içinde pişirilen yumurta; Türk mutfağındaki poşe (suda) yumurtaya karşılık gelir.
- Affogare il pesce: Balığın kaynama noktasını aşmayan sıcaklıktaki suda haşlanması.
Bu kullanımların ortak noktası, yiyeceğin bir sıvının içine gömülmesi ya da sıvıyla örtülmesidir.
Affogatonun kökeni nedir?
Affogatoyu kimin, ne zaman ve nerede icat ettiğine dair güvenilir bir kaynak bulunmaz; yaygın anlatılan köken hikâyeleri belgelere dayanmaz. Sözlük kayıtlarından çıkarılabilen bilgiler sınırlıdır: Treccani, dondurmanın üzerine likör ya da kahve dökülerek servis edilmesini affogare fiilinin yerleşik bir mutfak anlamı olarak kaydeder. Dictionary.com ise sözcüğün İngilizcede ilk kez 1990–1995 yılları arasında kayda geçtiğini belirtir. Bu da tatlının İtalya dışındaki yaygınlığının görece yeni olduğunu düşündürür.
Affogato nasıl yapılır?
Affogato iki temel bileşenden oluşur: soğuk bir dondurma topu ve taze demlenmiş sıcak espresso. Hazırlık şu sırayla yapılır:
- Kap hazırlanır: Küçük bir kase, kupa ya da kalın camlı bardak kullanılır. Kabın önceden soğutulması dondurmanın daha yavaş erimesine yardımcı olur.
- Dondurma yerleştirilir: Bir ya da iki top vanilyalı ya da sade (kaymaklı) dondurma kaba konur.
- Espresso demlenir: Taze öğütülmüş kahveden tek ya da çift shot espresso hazırlanır.
- Kahve dökülür: Espresso, demlenir demlenmez dondurmanın üzerine dökülür ve tatlı beklemeden servis edilir.
Espresso makinesi bulunmayan ortamlarda moka pot gibi yoğun kahve veren yöntemler kullanılabilir; ancak bu kahvenin tadı ve yoğunluğu espressodan farklı olur.
Affogatoda hangi dondurma kullanılır?
Klasik affogato vanilyalı gelato ile yapılır; Dictionary.com da tatlıyı bu şekilde tanımlar. Treccani’ye göre gelato; yumurta, şeker ve süt ya da kremadan oluşan, dondurma makinesinde sürekli karıştırılarak dondurulan ve bu sayede buz kristali içermeyen pürüzsüz bir kıvam kazanan bir tatlıdır. Sözcük, İtalyanca “dondurmak” anlamındaki gelare fiilinin ortacıdır ve kelime anlamıyla “donmuş” demektir. Sade ya da vanilyalı dondurmanın tercih edilmesinin nedeni, kahvenin kendi tat notalarının öne çıkabilmesidir. Çikolatalı, karamelli ya da fındıklı dondurmalar da kullanılabilir; ancak bu tatlar kahvenin karakterini daha çok örter.
Affogato için espresso nasıl olmalıdır?
Affogatonun tadını büyük ölçüde espresso belirler. ABD Ulusal Kahve Derneği’ne (NCA) göre espresso bir çekirdek türü ya da kavurma derecesi değil, adını demleme yönteminden alan bir içecektir. Kaynama noktasına yakın sıcaklıktaki su, yüksek basınçla ince öğütülmüş kahveden geçirilir; su ile kahvenin temas süresi yaklaşık 20–30 saniyedir. NCA, tek bir shotun yaklaşık 1 ons (yaklaşık 30 ml) olduğunu ve kuru kahve ile sıvı espresso arasındaki ağırlık oranının yaklaşık 1:2 olduğunu belirtir. Shotun üstündeki altın kahverengi, kadifemsi katman crema olarak adlandırılır.
Espresso ölçüleri nelerdir?
Specialty Coffee Association’ın (SCA) 25 dergisinde yayımlanan bir yazı, eski SCAA espresso tanımını ve 2017’de Barista Guild of America tarafından yapılan bir anketin sonuçlarını karşılaştırır. Başlıca değerler şöyledir:
| Ölçüt | Eski SCAA tanımı | 2017 barista anketi |
|---|---|---|
| Kahve dozu | 7–9 g (çift shot için 14–18 g) | Katılımcıların %66’sında ortalama 18–20 g |
| Hacim / verim | 25–35 ml (çift shotta iki katı) | Ortalama 36,5 g |
| Demleme oranı | Belirtilmemiş | Ortalama 1:2 (1:1,5 ile 1:2,5 arası) |
| Su sıcaklığı | 90,5–96,1 °C | Ortalama yaklaşık 93,5 °C (200,3 °F) |
| Basınç | 9–10 atmosfer | Ortalama 8,5 bar; en sık yanıt 9 bar |
| Demleme süresi | 20–30 saniye | Katılımcıların %51’inde 25–30 saniye |
Aynı ankette katılımcıların %93’ü standart espressolarını çift shot olarak tanımlamıştır. Bu nedenle kafelerde affogato çoğunlukla bir doppio ile hazırlanır. Espresso ayarlarının ayrıntıları espresso demleme rehberinde yer alır.
Kahve seçimi tadı nasıl etkiler?
Dondurmanın şekeri ve yağı, espressonun acılığını ve asiditesini yumuşatır. Çikolata, kakao ve kuruyemiş notaları taşıyan, gövdeli espressolar dondurmayla uyumlu, tatlı ağırlıklı bir sonuç verir. Meyvemsi ve parlak asiditeli tek köken kahveler ise daha canlı ve kontrastlı bir affogato ortaya çıkarır. Hangi kahvenin seçileceği tamamen damak tercihine bağlıdır.
Affogato çeşitleri nelerdir?
Treccani’nin tanımında da görüldüğü gibi dondurmanın üzerine yalnızca kahve değil, likör ya da başka içecekler de dökülebilir. Yaygın varyasyonlar şunlardır:
- Likörlü affogato: Espressoya az miktarda kahve likörü ya da badem likörü eklenir; alkollü olduğu için yetişkinlere yöneliktir.
- Farklı dondurmalı affogato: Vanilya yerine çikolata, fındık ya da karamel dondurma kullanılır.
- Süslemeli affogato: Üzerine rendelenmiş bitter çikolata, kavrulmuş fındık ya da kakao serpilir.
- Laktozsuz affogato: Laktozsuz dondurma ile hazırlanır; ayrıntılar aşağıdaki sorularda yer alır.
Sık sorulan sorular
Affogato tatlı mı, kahve mi?
Sözlükler affogatoyu bir tatlı olarak tanımlar; ancak ana bileşenlerinden biri espresso olduğu için hem tatlı hem kahve olarak servis edilir.
Affogatoda ne kadar kafein vardır?
Kafein miktarı kullanılan espressoya bağlıdır. NCA’nın USDA verilerine dayanarak verdiği bilgiye göre 1 onsluk (yaklaşık 30 ml) bir espresso shotu yaklaşık 63 mg kafein içerir; çift shotlu bir affogatoda bu miktar kabaca iki katına çıkar.
Affogato laktoz içerir mi?
Evet, süt ve kremayla yapılan dondurma laktoz içerir; ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH NIDDK) dondurmayı laktoz içeren süt ürünleri arasında sayar. Laktoza duyarlı kişiler için laktozsuz süt ürünlerinden yapılmış dondurmalar bir seçenektir.
Affogato soğuk kahveyle yapılır mı?
Klasik affogatoda espresso sıcak dökülür; tatlının karakteri, sıcak kahvenin soğuk dondurmayı kısmen eritmesinden gelir. Soğuk kahveyle hazırlanan servisler bu sıcak-soğuk kontrastını taşımaz.
Kaynaklar
- Treccani. affogare – Vocabolario. www.treccani.it/vocabolario/affogare
- Dictionary.com. affogato. www.dictionary.com/browse/affogato
- Treccani. gelato – Vocabolario. www.treccani.it/vocabolario/gelato
- National Coffee Association (NCA). What is Espresso?. www.aboutcoffee.org/brewing/espresso
- Specialty Coffee Association – 25 Magazine. Defining the Ever-Changing Espresso (Issue 3). sca.coffee/sca-news/25-magazine/issue-3/defining-ever-changing-espresso-25-magazine-issue-3-zyx36
- NIH – NIDDK. Definition & Facts for Lactose Intolerance. www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance/definition-facts
- Dekker PJT, Koenders D, Bruins MJ – Nutrients 11(3):551. Lactose-Free Dairy Products: Market Developments, Production, Nutrition and Health Benefits (2019). doi.org/10.3390/nu11030551